Partij van de Arbeid

Een sociaaldemocraat laat niet zijn oren hangen naar de grootste bek. Dit citaat van mij siert de omslag van de nieuwe Rood. Het ledenblad van de Partij van de Arbeid plofte deze maand weer bij onze leden op de mat. In een groot interview vertel ik onder meer over mijn tijd in de Amsterdamse gemeentepolitiek. Zoals dat gaat in Amsterdam, wordt het eerste uur je de huid vol gescholden, draaikont hier, zakkenvuller daar. Daar heb ik geleerd van me af te bijten: 'Hoezo zakkenvuller, ik heb de hele dag gewerkt op mijn kantoor en sta me hier nu ’s avonds in te zetten voor de stad. Wat heb jij eigenlijk gedaan vandaag?'

Het integrale interview uit Rood, 7e jaargang, nummer 1, februari 2010:

Aan de muur van zijn werkkamer hangen portretten van twee van zijn grote voorbeelden – Floor Wibaut (1859-1936) en Jan Schaefer (1940-1994). Daadkrachtige, non-conformistische bestuurders die hebben laten zien dat sociaaldemocratische wethouders het verschil kunnen maken, zegt Eberhard van der Laan, ooit korte tijd politiek assistent van Jan Schaefer. ‘Het waren echte volkshuisvesters. Ze grepen rigoureus in verpauperde volksbuurten in. Bouwen voor de buurt en met de buurt was hun motto.’ In de tijd dat Schaefer wethouder was, woonde hij in de Kinkerbuurt en De Baarsjes, toen nog vervallen buurten vol dichtgespijkerde panden, waar de drugshandel tierde en menig liquidatie werd voltrokken. ‘Als ik met mijn vrouw langs een coffeeshop liep, vroegen we ons schertsend af wat nu het veiligste was; dicht langs de gevel blijven lopen, of toch maar oversteken naar de andere kant van de straat.’

Mede door de krachtige onorthodoxe aanpak van Jan Schaefer (In geouwehoer kun je niet wonen) is de Kinkerbuurt helemaal opgeknapt. Voor Floor Wibaut (Wie bouwt? Wibaut!) geldt – begin vorige eeuw – hetzelfde verhaal. Hij sloopte krotten en bouwde vele tienduizenden nette arbeiderswoningen daarvoor in de plaats. Van der Laan: ‘Dat is de traditie waaruit wij voortkomen. We hebben laten zien dat we grote problemen op een sociale wijze kunnen oplossen. Aan onze generatie de taak om deze ongelooflijk inspirerende traditie op een moderne wijze voort te zetten.’

Van der Laan is gepokt en gemazeld in de Amsterdamse gemeentepolitiek. Hij was in de jaren negentig fractievoorzitter van de PvdA, naast zijn werk als advocaat. Avond na avond de buurten in om met bewoners in gesprek te gaan over hun problemen met de buurt, met scholen of met hun medebewoners. Pittige bijeenkomsten waren dat. ‘Zoals dat gaat in Amsterdam, wordt het eerste uur je de huid vol gescholden, draaikont hier, zakkenvuller daar. Daar heb ik geleerd van me af te bijten: “Hoezo zakkenvuller, ik heb de hele dag gewerkt op mijn kantoor en sta me hier nu ’s avonds in te zetten voor de stad. Wat heb jij eigenlijk gedaan vandaag?”

Dan werd het even stil en keken ze elkaar aan: “Wat krijgen we nou, iemand die zich niet zoals vroeger gezellig laat uitschelden.” En vervolgens raakte je echt met elkaar in gesprek. In de Tweede Kamer heb ik dat inmiddels ook een paar keer aan de hand gehad. Een mevrouw van de SP bestond het me te vragen of ik nu minister van Integratie of van Segregatie ben. Lazer op zeg, weet ze wel wie ze voor zich heeft? We hebben één van de minst gesegregeerde landen van Europa, mede dankzij mijn partij die al honderd jaar een belangrijke rol speelt in het landsbestuur. Wegwezen, met dat geklets. Je moet als politicus niet bang zijn om flink tegengas te geven. Ik vind over het algemeen dat we als PvdA wel wat assertiever mogen zijn, er is genoeg om trots op te zijn.’

U spreekt bewonderend over Schaefer en Wibaut. Voelt u zich ook verwant met hen?
‘We zijn actief geweest in dezelfde stad en delen dezelfde sociaaldemocratische idealen. Ook voor mij staan actief optreden en solidariteit met de gewone man voorop, of die nu allochtoon of autochtoon is. Als PvdA hebben we die laatste groep te lang over het hoofd gezien waardoor zij zich achtergesteld voelden. Ons bestaansrecht is het verbinden van de gewone man met de middenklasse, daar komen we vandaan en dat mogen we nooit, maar dan ook nooit vergeten. We zijn geen D66. Bij die solidariteit hoort nog een ander begrip – eigen verantwoordelijkheid. Wibaut en Schaefer waren bepaald geen doetjes als ze merkten dat mensen of instanties er de kantjes van afliepen of als de eerlijkheid in het geding kwam. Ze waren onafhankelijk en niet bang. Ook daarin herken ik me. Ik ben geen beroepspoliticus en zal dat ook nooit worden. Als hier in Den Haag iets gebeurt wat ik niet voor mijn rekening wens te nemen, ben ik nog hetzelfde dagdeel vertrokken. En bang ben ik ook niet, niet voor Wilders, niet voor boze burgers en zeker niet voor al die claimende clubs van bouwbedrijven, woningbouwverenigingen, lobbyisten en brancheverenigingen, die ik hier over de vloer krijg. Dat is echt uit de hand gelopen, die claimcultuur van mensen die menen dat hun eigen belang ver verheven is boven het algemeen belang. Als ik hoor wat ze met de vuist op de tafel durven te eisen – echt belachelijk. Ik hoor het even aan en dan is het: “Jongens, graag koffie opdrinken en wegwezen.” Een sociaaldemocraat laat niet zijn oren hangen naar de grootste bek.'

Eberhard van der Laan groeide op in Rijnsburg. Zijn vader was naast huisarts jarenlang gemeenteraadslid voor de ARP. Zoon Eberhard was voorbestemd zijn vader op te volgen, maar nadat hij was uitgeloot voor de studie Medicijnen, vertrok hij naar Brussel. Daar verdiende hij de kost als kaartspeler, bloemenverkoper en taxichauffeur, alvorens naar Amsterdam terug te keren voor een studie Rechten aan de VU, die cum laude werd afgesloten. Net als zijn vader raakte hij betrokken bij de gemeentepolitiek, met dit verschil dat zoon Eberhard koos voor de PvdA. Hij werd politiek gevormd in de jaren zeventig in Amsterdam, de tijd van de stadsvernieuwing. De onderdelen Wijken en Wonen in zijn portefeuille zijn hem dan ook na aan het hart gebakken. In de jaren negentig hielp hij als fractieleider met de reorganisatie van de Amsterdamse PvdA, die in zijn eigen ogen te regentesk was geworden. ‘We hadden het contact verloren met de oude Amsterdammers.’

Vanaf het begin heeft u het nodige te stellen gehad met de woningcorporaties. Een aantal werd door u onder curatele gesteld. Als ‘betuttelende staatssocialist’ werd u neerbuigend betiteld, toen u de woningcorporaties dichter naar de overheid toe wilde halen. Hoe is uw relatie met de woningbouwverenigingen nu?
‘Woningcorporaties zijn van onschatbare waarde voor de sociaaldemocratie, zo leert het verleden. Vijftien jaar geleden zijn ze van het ene op het andere moment over de schutting van de overheid zo de vrije markt opgegooid. De verenigingen en stichtingen hadden geen leden, geen kiezers en geen eigenaren meer aan wie ze verantwoording dienden af te leggen.

Gelukkig gingen de meesten verstandig om met die nieuwe rol, maar een aantal schoot flink de bocht uit. Ik ben nu druk doende ze weer dichter naar de overheid toe te halen. Dan ben ik maar een staatssocialist, maar zo kon het niet verder, ik moest ingrijpen. Het terrein van de volkshuisvesting is te belangrijk om aan de markt over te laten. Ik kan me ontstellend ergeren als ik hier in Den Haag weer eens lees: “privaat wat kan, publiek wat moet”. Onzin, sommige dingen kun je beter privaat oplossen, voor andere zaken is het beter dat ze in publieke handen blijven. Daar valt de volkshuisvesting onder. Ik kan in iedere wijk in Nederland de huizen en straten aanwijzen die vallen onder de corporaties en welke privaat bezit zijn. Zeker in de armere wijken zijn de huizen van de corporaties veel beter onderhouden en de straten zijn er netter. Daar zie je de kracht van corporaties, maar het gaat nog verder. In Rotterdam en Eindhoven bouwen de corporaties de zogenoemde brede scholen, scholen die zo mooi zijn dat de kinderen in Amsterdam-Zuid er jaloers op zijn. De mooiste scholen in de armste buurten, dat is hun en mijn ideaal. Maar ze bouwen niet alleen huizen en scholen, hun bemoeienis strekt zich ook uit tot achter de voordeur.’

Dat is niet onomstreden, vanuit privacyoogpunt.
‘Zo kende ik het project uit de krant, als opdringerig. Maar nu ik weet wat het behelst, ben ik er laaiend enthousiast over. Het is in wezen heel simpel. Huismeesters van corporaties constateren dat in sommige huizen de gordijnen altijd gesloten zijn. Ze bellen aan en zien in een oogwenk een berg problemen, variërend van stapels onaangeroerde post tot taalproblemen en kinderen die zonder ontbijt of zelfs helemaal niet naar school gaan. De hulp begint eenvoudig met het op orde brengen van de financiën en het leren verstandig met geld om te gaan. Dat brengt rust, de gordijnen gaan op een kier. Dan bouw je langzaam verder en op een zeker moment zie je dat de kinderen weer iedere dag met een volle maag naar school gaan, dat de ouders zich actiever met hun buurt bemoeien, een cursus of een opleiding gaan volgen en uiteindelijk misschien zelfs wel de arbeidsmarkt opgaan. Het heeft in 2008 tot 14 procent minder huisuitzettingen geleid in vergelijking met het jaar daarvoor. De overheid en maatschappelijke instellingen zelf veranderen ook door deze aanpak. Instanties werken beter samen en zijn weer gericht op mensen in plaats van op regels. Ik ben er trots op, het is humaan, het organiseert kleine successen die het zelfvertrouwen van mensen vergroten en het helpt mensen vooruit. Het is, kortom, de sociaaldemocratie in optima forma.’
Eind vorig jaar verscheen zijn integratiebrief. Het uitgangspunt van de brief was dat alle Nederlanders gelijkwaardig zijn, maar dat van immigranten wel een extra inspanning mag worden verwacht om mee te kunnen doen in de Nederlandse samenleving.

‘Dat is een verplichting die overal in de wereld geldt voor migranten, maar waar Nederland soms krampachtig mee omgaat. Dit kabinet wil aan iedere krampachtigheid voorbij,’ lichtte Van der Laan zijn brief toe. De reacties waren voorspelbaar. VVD en PVV diskwalifi ceerden de nota als ‘slappe hap’, de andere kant van het politieke spectrum vond de nota te streng of zelfs discriminerend.

Dat is een stevige aantijging
Fel: ‘Ja, ik ben dan ook ongelooflijk boos geworden. Ik maak me over van alles zorgen, maar niet dat ik met mijn lange juridische en sociaaldemocratische ervaring, ooit maar in de buurt van discriminatie kom. Eén van de centrale punten in de brief is de bescherming die de rechtsstaat biedt aan alle burgers. De brief heeft ook eindelijk oog voor de reële problemen van de bewoners van de oude wijken, zoals ook voor onderwijzers, artsen, politie en andere hulpverleners die soms aan het eind van hun spankracht zijn. Opvallend is dat mensen in de buurten zelf stukken genuanceerder en oplossingsgerichter denken over het integratievraagstuk dan sommigen hier in Den Haag. Dat geeft moed, want voor die mensen zit ik hier. Wat me opviel tijdens werkbezoeken was dat onze wijkaanpak door velen werd beleefd als iets wat specifiek gericht was op nieuwe Nederlanders. Oude bewoners voelden zich achtergesteld, iets waarin ik ze niet ongelijk kon geven. We hebben in het verleden te weinig voor hen gedaan en tot “wij” reken ik nadrukkelijk ook mijn eigen partij. Ik zie leraren die soms 90 procent of meer allochtone leerlingen in hun klas hebben en ieder jaar opnieuw worden geconfronteerd met leerlingen die zich met twee jaar taalachterstand melden voor hun eerste schooldag. We zijn jarenlang vanuit de solidariteitsgedachte met een grote boog om deze problemen heen gelopen. Ik zie het als mijn opdracht als sociaaldemocraat om die mensen en problemen extra aandacht te schenken, zodat ze het gevoel krijgen er weer bij te horen.’

Aandacht, solidariteit, dat klinkt abstract. Wat zijn uw concrete plannen om de leefbaarheid in de aandachtswijken te vergroten?
‘Heb je de brief gelezen? Goed, dan weet je dat het niet blijft bij woorden, maar dat we de eisen om hiernaartoe te komen hebben aangescherpt. Dan weet je ook dat ik, samen met minister Hirsch Ballin en staatssecretaris Albayrak, de huwelijksmigratie heb aangepakt. Mensen mogen trouwen met wie ze willen, maar de import van bruiden leidt tot nog meer achterstand, terwijl bovendien van vrije huwelijkskeuze lang niet altijd sprake is. Het zou dus fijn zijn als de focus van de nieuwe Nederlanders meer op Nederland zou komen te liggen, al was het maar voor al die leuke Fatima’s die het hier zo goed doen, maar door huwelijksmigratie wéér op achterstand dreigen te worden gezet. Maar ook voor de wijken zou het goed zijn als die nieuwe Nederlanders niet sparen voor de bouw van een huis in Marokko of Turkije, maar het geld in hun eigen huis hier stoppen.’

Komt het ooit goed met de integratie?
‘Natuurlijk, alleen kost het meer tijd en inspanning dan ik dacht en hoopte. Sorry, dat ik onze sociaaldemocratische geschiedenis er weer bij sleep, dat is nu eenmaal een hobby van me – maar die laat zien dat we grote opgaven op een sociale wijze kunnen oplossen, ik noem kinderarbeid, de achturige werkdag, de woningnood en zo kan ik nog duizend voorbeelden geven waarin de overheid door actief op te treden de problemen heeft opgelost. De grote opgaven van deze tijd, zoals integratie en onderwijs, krijgen we ook onder de knie, daar twijfel ik geen moment aan. Maar dat lukt alleen met een sterke PvdA, dus tegen al die mensen die overwegen eens een keer niet op ons te stemmen, wil ik zeggen: “Dat doe je maar als we weer zestig zetels hebben en weer arrogant geworden zijn. Dat is nu even niet aan de orde.'

Tekst: Gert Hage